ଲଳିତ ଲବଙ୍ଗଲତା

ଡକ୍ଟର ବ୍ରଜମୋହନ ମହାନ୍ତି

ପରିଚୟ

ଡକ୍ଟର ବ୍ରଜମୋହନ ମହାନ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ଲଳିତ ଲବଙ୍ଗଲତା' ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ କବି ଜୟଦେବଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଜୀବନୀମୂଳକ ଉପନ୍ୟାସ ରଚନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବପ୍ରଥମ ସଫଳ ଉଦ୍ୟମ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି କେବଳ ଜଣେ କବିଙ୍କର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପଦତଳେ ଅର୍ପିତ ଏକ ଭକ୍ତିଭରା ଅର୍ଘ୍ୟ, ଯାହା ଶ୍ରୀଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ମଧୁର ଝଙ୍କାରରେ ପାଠକର ହୃଦୟକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରେ ।

ଏହି ପୁସ୍ତକର ମୂଳ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଉଛି ଭକ୍ତକବି ଜୟଦେବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ଭକ୍ତି, ପ୍ରେମ ଏବଂ ସମର୍ପଣର କାହାଣୀ । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶା ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ପାଠକଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀ ଉପତ୍ୟକାର ଶାନ୍ତ ପରିବେଶରୁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଯାତ୍ରାରେ ଘେନିଯାଏ । ଶ୍ରୀଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ପ୍ରତିଟି ଶ୍ଳୋକ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ରହସ୍ୟ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଭକ୍ତବତ୍ସଳତାର ଅନେକ ଅଲୌକିକ ଘଟଣା ଏଥିରେ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ଜଣେ ନିଷ୍ଠାପର ସାଧକ କିପରି ନିଜର ଭକ୍ତି ବଳରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜର କରିପାରେ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅପେକ୍ଷା ହୃଦୟର ପ୍ରେମ ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ତାହା ଏହି ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିଲେ ଅନୁଭବ କରିହୁଏ । ଲେଖକ ଏଥିରେ ଇତିହାସ ଏବଂ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଅମର ପ୍ରେମଗାଥା ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକ କୌତୂହଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଓଡ଼ିଶା ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରଚିତ, ବିଶେଷ କରି ପ୍ରାଚୀ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ଏବଂ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର । ପ୍ରାଚୀ ନଦୀ କୂଳର ଶାନ୍ତ ପରିବେଶ, ସେଠାକାର ମଠ, ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନର ଏକ ସୁନ୍ଦର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ-। ସେହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଶାସନ କଳା ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା-।

ପୁସ୍ତକଟିର କାହାଣୀ କେନ୍ଦୁବିଲ୍ୱ ଗ୍ରାମରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ଯାହା କବି ଜୟଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ । ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି ଲୋକଙ୍କର ଅଗାଧ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପାଇବାର ଯେଉଁ ପରମ୍ପରା ଓଡ଼ିଶାରେ ରହିଛି, ତାହାହିଁ ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି । ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରର ରୀତିନୀତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚା ଏବଂ ସେବା ମନୋଭାବ ଏହାକୁ ଆହୁରି ଜୀବନ୍ତ କରୁଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର

ଜୟଦେବ (ବନମାଳୀ): ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ନାୟକ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ 'ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ'ର ରଚୟିତା, ଜଣେ ମହାନ କବି ଏବଂ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତ । ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ କେନ୍ଦୁବିଲ୍ୱ ଗ୍ରାମରେ ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ହୋଇଥିଲା । ପିଲାଦିନରୁ ସେ ଅତି ଶାନ୍ତ, ସରଳ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ । ସେ ନିଜର ସାଧନା ଓ ସଙ୍ଗୀତ ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜର କରିପାରିଥିଲେ ।

ପଦ୍ମାବତୀ: ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ନାୟିକା ଏବଂ ଜୟଦେବଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ । ସେ ରୂପ ଓ ଗୁଣର ଏକ ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ । ଏକ ଦୈବୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ ଜୟଦେବଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା । ସେ ଜଣେ ନିଷ୍ଠାବାନ ସେବିକା ଏବଂ ଜୟଦେବଙ୍କ କାବ୍ୟ ସାଧନାରେ ସର୍ବଦା ସହଯୋଗ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଓ ସମର୍ପଣ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରି ପୁନର୍ଜୀବନ ପାଇପାରିଥିଲେ ।

ମାଧବ ଦେବ ଶର୍ମା: ଜୟଦେବଙ୍କ ପିତା, ଯିଏ ଜଣେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଏବଂ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ-। ସେ ଅତି ଗରିବ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେବା ଓ ଭକ୍ତି-ଭାବାପନ୍ନ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲେ ।

ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ: ଜୟଦେବଙ୍କ ମାତା, ଯିଏ ଜୟଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଓ ସଂସ୍କାରର ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ।

ନାରାୟଣ ସାଧକ: ଜୟଦେବଙ୍କ ଜୀବନର ଜଣେ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଏବଂ ପରାମର୍ଶଦାତା । ସେ ଜୟଦେବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।

ଦେବଶର୍ମା: ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ପିତା, ଯିଏ ପୁରୀର ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ ସେ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଜୟଦେବଙ୍କ ହାତରେ ସମର୍ପି ଦେଇଥିଲେ ।

ଜଗନ୍ନାଥ ମିଶ୍ର: ପ୍ରାଚୀ ଉପତ୍ୟକାର ଅନ୍ୟତମ ବିଦ୍ୱାନ ଏବଂ ଜୟଦେବଙ୍କର ଜଣେ ଶୁଭେଚ୍ଛୁ ।

ବଳଭଦ୍ର ବାସୁକର୍ମୀ (ଶିଳ୍ପୀ): ଜଣେ ଦକ୍ଷ ଶିଳ୍ପୀ, ଯିଏ ଜୟଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାଧାମାଧବଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣରେ ସହାୟତା କରିଥିଲେ ।

ଉଦୟନଦେବୀ, କୁମାରୀ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଓ ମହାରାଣୀ ଅମ୍ବିକା: ଏହି ଚରିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପନ୍ୟାସର କାହାଣୀ ପ୍ରବାହରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଆସିଛନ୍ତି ।

ଗଜପତି ଠାକୁର ରାଜା: ସେହି ସମୟର ଓଡ଼ିଶାର ଶାସକ, ଯିଏ ଜୟଦେବଙ୍କ 'ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ'ର ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଆଗରେ ନତମସ୍ତକ ହୋଇଥିଲେ ।

ଏହି ସମସ୍ତ ପାତ୍ରଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ଭକ୍ତି, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରେମର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ କେନ୍ଦୁବିଲ୍ୱ ଗ୍ରାମର ଏକ ଗରିବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରୁ । ମାଧବ ଦେବ ଶର୍ମା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେଉଛନ୍ତି ଜୟଦେବ (ବନମାଳୀ) । ପିଲାଦିନୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସହିତ ସଂଗ୍ରାମ କରି ମଧ୍ୟ ଜୟଦେବ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ନିଜକୁ ନିପୁଣ କରିଥିଲେ । ପିତାମାତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରି ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ ।

ପୁରୀରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ ନୂଆ ମୋଡ଼ ଆସେ । ସେଠାରେ ସେ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଉଠନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ଅନୁସାରେ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଭେଟ ହୁଏ । ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ପିତା ଦେବଶର୍ମା ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାରେ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ ଜୟଦେବ ଓ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ବିବାହ ପରେ ଜୟଦେବ ଓ ପଦ୍ମାବତୀ ପ୍ରାଚୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ କୁଟୀର କରି ରହନ୍ତି । ସେଠାରେ ଜୟଦେବ ନିଜର ଅମର ସୃଷ୍ଟି 'ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ' ରଚନା କରନ୍ତି । ଶ୍ରୀରାଧା ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମଲୀଳାର ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶା ତଥା ଭାରତରେ ଚହଳ ପକାଇ ଦିଏ । କାହାଣୀରେ ଅନେକ ଚମତ୍କାର ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯେପରିକି ଜୟଦେବ ଯେତେବେଳେ ଏକ ପଦ ଲେଖିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଜୟଦେବଙ୍କ ରୂପ ଧରି ଆସି ସେହି ପଦଟିକୁ ପୂରଣ କରିଥିଲେ ।

ଉପସଂହାର

ଲଳିତ ଲବଙ୍ଗଲତା' କେବଳ ଜଣେ କବିଙ୍କର ଜୀବନୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମିଳନର ଏକ ମଧୁର ଗାଥା । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ଭଗବାନ କେବଳ ମନ୍ଦିର ବା ପୂଜାପାଠରେ ନାହାନ୍ତି, ବରଂ ନିଷ୍ଠାପର ଭକ୍ତି ଓ ନିର୍ମଳ ପ୍ରେମରେ ହିଁ ସେ ସହଜରେ ମିଳିଥାନ୍ତି । ଜୟଦେବଙ୍କ ନିଷ୍କାମ ସାଧନା ଏବଂ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ଅତୁଳନୀୟ ସମର୍ପଣ ପାଠକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଭାବ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଯାହା ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିତ୍ରକୁ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ଭକ୍ତିର ଯେଉଁ ଚରମ ପରାକାଷ୍ଠା ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ତାହା ବାସ୍ତବରେ ଅବିଶ୍ୱସନୀୟ । ଜୟଦେବଙ୍କ ସୁନାମ ସହି ନପାରି ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ କାରାଗାରରେ ବନ୍ଦୀ କରାଯାଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଭକ୍ତର ଅପମାନ ସହି ନପାରି ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ନିଜେ ଶୃଙ୍ଖଳବଦ୍ଧ ହୋଇ ରୋଦନ କରିବା ଘଟଣାଟି ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କକୁ ଅତି ନିବିଡ଼ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ କରିଛି । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପଢ଼ିବା ସମୟରେ ପାଠକ ଅନୁଭବ କରିବେ ଯେ ଭକ୍ତି ବଳରେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ କିପରି ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ ନିଜର କରିପାରେ ।

ଶ୍ରୀଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ରହସ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ମାଧୁର୍ଯ୍ୟକୁ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବୁଝାଇ ଦିଏ । ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ କିପରି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ଏପରିକି ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ ସଂଯୋଜନା ପାଇଁ ନିଜେ ଲେଖନୀ ଧରିଥିଲେ, ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଠକଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରେ । ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଓ ଜୟଦେବଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ କିପରି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଦିବ୍ୟ ରସରେ ପ୍ଳାବିତ କରିଥିଲା, ତାହା ପଢ଼ିବା ବେଳେ ଏକ ଅଲୌକିକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ ।

କାହାଣୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ମହାରାଣୀଙ୍କ ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଯୋଗୁଁ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ପ୍ରାଣହାନି ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜୟଦେବଙ୍କ ବୃନ୍ଦାବନ ଯାତ୍ରା ପାଠକର ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରିଦିଏ । ସେଠାରେ ଯମୁନା କୂଳରେ ରାଧାମାଧବଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲୀନ ହୋଇ ଜୟଦେବଙ୍କର ସେହି ଦିବ୍ୟଧାମରେ ଲୀନ ହେବା ଏକ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା ପ୍ରଦାନ କରେ ।